حدیث - اصلاح نفس
امام صادق عليهالسلام:
فَسادُ الظّاهِرِ مِنْ فَسادِ الْباطِنِ؛ وَ مَنْ أَصْلَحَ سَرِيرَتَهُ أَصْلَحَ اللّٰهُ عَلاَنِيَتَهُ؛ وَ مَنْ خافَ اللّٰهَ فِي السِّرِّ لَمْيَهْتِكْ سِتْرَهُ فِي الْعَلاَنِيَةِ.
وَ أَعْظَمُ الْفَسادِ أَنْ يَرْضَی الْعَبْدُ بِالْغَفْلَةِ عَنِ اللّٰهِ. وَ هَذا الْفَسادُ يَتَوَلَّدُ مِنْ طُولِ الْأَمَلِ وَ الْحِرْصِ وَ الْكِبْرِ؛ كَما أَخْبَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي قِصَّةِ قارُونَ فِي قَوْلِهِ: «وَ لاتَبغِ الفَسادَ فِي الأَرضِ؛ إِنَّ اللّٰهَ لايُحِبُّ المُفسِدينَ». (قصص/٧٧) وَ كانَتْ هَذِهِ الْخِصالُ مِنْ صُنْعِ قارُونَ وَ اِعْتِقادِهِ.
وَ أَصْلُها مِنْ حُبِّ الدُّنْيا وَ جَمْعِها، وَ مُتابَعَةِ النَّفْسِ وَ هَواها، وَ إِقامَةِ شَهَواتِها، وَ حُبِّ الْمَحْمَدَةِ، وَ مُوافَقَةِ الشَّيْطانِ وَ اِتِّباعِ خُطُواتِهِ. وَ كُلُّ ذَلِكَ يَجْتَمِعُ بِحَسَبِ الْغَفْلَةِ عَنِ اللّٰهِ وَ نِسْيانِ مِنَنِهِ.
وَ عِلاَجُ ذَلِكَ الْفِرارُ مِنَ النّاسِ، وَ رَفْضُ الدُّنْيا، وَ طَلاَقُ الرّاحَةِ، وَ الاِنْقِطاعُ عَنِ الْعاداتِ، وَ قَلْعُ عُرُوقِ مَنابِتِ الشَّهَواتِ، بِدَوامِ الذِّكْرِ لِلَّهِ، وَ لُزُومُ الطّاعَةِ لَهُ، وَ اِحْتِمالُ جَفاءِ الْخَلْقِ، وَ مُلاَزَمَةِ الْقُرْبَی، وَ شَماتَةِ الْعَدُوِّ مِنَ الْأَهْلِ وَ الْقَرابَةِ.
فَإِذا فَعَلْتَ ذَلِكَ فَقَدْ فَتَحْتَ عَلَيْكَ بابَ عَطْفِ اللهِ وَ حُسْنِ نَظَرِهِ إِلَيْكَ بِالْمَغْفِرَةِ وَ الرَّحْمَةِ، وَ خَرَجْتَ مِنْ جُمْلَةِ الْغافِلِينَ، وَ فَكَكْتَ قَلْبَكَ مِنْ أَسْرِ الشَّيْطانِ، وَ قَدِمْتَ بابَ اللهِ فِي مَعْشَرِ الْوارِدِينَ إِلَيْهِ، وَ سَلَكْتَ مَسْلَكاً رَجَوْتَ الْإِذْنَ بِالدُّخُولِ عَلَی الْكَرِيمِ الْجَوادِ، الْمَلِكِ الرَّحِيمِ، وَ اِسْتِيطاءِ بِساطِهِ عَلَی شَرْطِ الْأَدَبِ، وَ لاتَحْرُمُ سَلاَمَتُهُ وَ كَرامَتُهُ؛ لِأَنَّهُ الْمَلِكُ الْكَرِيمُ الْجَوادُ الرَّحِيمُ.
فساد ظاهر، از فساد باطن سرچشمه میگیرد. هر کس باطن خود را اصلاح کند، خداوند ظاهرش را اصلاح میکند و هر کس در نهان از خدا بترسد، خداوند آبروی او را در آشکارا حفظ میکند.
و بزرگترین فساد آن است که بنده از غفلت نسبت به خدا راضی باشد. و این فساد از طولِ آرزو، حرص و تکبر پدید میآید؛ همانگونه که خداوند عزوجل در داستان قارون در این آیه خبر داده است: «و در زمین فساد مجوی، زیرا خداوند مفسدان را دوست نمیدارد». و این صفات (طول آرزو، حرص و تکبر) از ساختهها و باورهای قارون بود.
و ریشهی اینها دوستداشتن دنیا و گردآوری آن، پیروی کردن از نفس و هوسهایش، برپا کردن شهوتهایش، دوستداشتن ستایش شدن، همراهی با شیطان و پیروی کردن از گامهای اوست. و همهی اینها بر اساس غفلت از خدا و فراموشی نعمتهای او گرد میآیند.
و درمانِ آن، گریختن از مردم، کنار نهادن دنیا، ترکِ آسایش، بریدن از عادتها، ریشهکن کردن شاخههای رویندهی شهوات با مداومت در ذکر خدا، پایبندی به اطاعت از او، تحمل خشونتِ مردم، و چسبیدن به نزدیکان، و تحمل شماتت دشمن از میان خویشاوندان است.
هرگاه چنین کنی درِ لطف خدا و نظر نیکوی او را با آمرزش و رحمتش به روی خود گشودهای، و از گروه غافلان بیرون رفتهای، و دل خود را از اسارت شیطان رهانیدهای، و بر درگاه خدا در جمع واردشوندگان بر او حاضر شدهای، و راهی را پیمودهای که امید داری اجازهی ورود به پیشگاه آن کریمِ بخشنده، آن پادشاه مهربان را یافتهای، و بر فرش او بر اساس شرط ادب (و بندگی) جای گرفتهای، و از سلامت و کرامت او محروم نخواهی شد؛ زیرا او همان پادشاهِ کریمِ بخشندهی مهربان است.
نکته:
- بيان شيرين امام صادق، شرح کامل حديث مولا علی است در نهجالبلاغه، حکمت ۴۲۳:
مَنْ أَصْلَحَ سَرِيرَتَهُ، أَصْلَحَ اَللَّهُ عَلاَنِيَتَهُ.
https://imamali.inoor.ir/nahj/text/motto/744
اول که کلام امیرالمؤمنین رو ديدم، هم لذت بردم و هم افسوس خوردم که اي کاش بيشتر ميگفتند و توضيح ميدادند؛ تا اينکه حديث امام صادق رو ديدم.
- از کوزه همان برون تراود که در اوست (فَسادُ الظاهرِ مِنْ فَسادِ الباطن)
- بزرگترين آفت، غفلت و فراموشی (الْغَفْلَةِ عَنِ اللّٰهِ وَ نِسْيانِ مِنَنِه)
- راه علاجی که حضرت پيش روی گذاشتند، اخلاق عملی و تزکیه نفس است. (الفرار من الناس و رفض الدنيا و طلاق الراحه)
